Naar de inhoud
Logo Wander Elout Wander Elout Bullet Journal-trainer

31 oktober 2026

Werkdruk in het onderwijs: het deel dat van jou is

Op een ouderavond ben ik meestal de enige die met pen en papier meeschrijft. Na afloop staat er een halve bladzijde: twee afspraken, een vraag en een datum. Meer hoef ik er niet van te onthouden, en ik vind het een half jaar later nog terug.

Ik geef zelf les aan een hogeschool, dus ik weet hoe een lesdag loopt. Tussen twee lessen hoor je op de gang drie dingen die je moet onthouden. Een ouder wil een gesprek, een collega vraagt of jij de toets nakijkt, en je krijgt een idee voor de les van donderdag. Je hebt twee minuten tot de bel gaat, en nergens een bureau.

Over werkdruk in het onderwijs bestaan twee verhalen. In het ene is het een kwestie van te veel werk, te weinig collega's en te veel regels, en ligt de oplossing bij Den Haag, het bestuur en de cao. In het andere zit de druk in de manier waarop het werk binnenkomt: in stukjes, op momenten dat je er niets mee kunt doen. Hieronder staat eerst wat de cijfers zeggen, en daarna wat je als docent zelf op papier kunt doen.

Wat de cijfers zeggen

TNO onderzoekt in opdracht van het ministerie van Onderwijs elke paar jaar de werkdruk in het onderwijs, op basis van de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden. Het laatste rapport verscheen in december 2025, met cijfers over 2024. De onderzoekers kijken naar de combinatie die in de arbeidspsychologie geldt als de belangrijkste maat voor werkdruk: veel moeten én weinig zelf bepalen.

Buiten het onderwijs heeft 15 procent van de werknemers zo'n baan. Bij docenten in het basisonderwijs is dat 39,5 procent, bij docenten in het voortgezet onderwijs 35,6 procent.

Dat verschil komt maar voor een deel door het veel moeten. Bijna de helft van de basisschooldocenten zegt vaak of altijd snel, veel en extra hard te moeten werken, tegen een derde van de werknemers buiten het onderwijs. Het grote verschil zit in het zelf bepalen. Van de docenten zegt 23 tot 25 procent regelmatig zelf te kunnen beslissen hoe ze hun werk doen, in welke volgorde en in welk tempo. Buiten het onderwijs is dat 59 procent.

Dat merk je terug in de rest van het rapport. Van de docenten in het voortgezet onderwijs heeft 31,9 procent burn-outklachten, van alle andere werknemers 19,8 procent. Zeven op de tien vo-docenten vinden dat hun werkgever extra maatregelen moet nemen tegen werkdruk.

Een dag per week administratie

De Algemene Rekenkamer mat in 2025 hoeveel tijd leraren in het basisonderwijs kwijt zijn aan administratie. Bij een voltijdbaan is dat zes tot acht uur per week, met pieken rond rapporten en toetsen. Een derde van de leraren overweegt een andere baan, en voor een kwart van hen is de administratie daarvoor de belangrijkste reden.

De Rekenkamer waarschuwt dat regels schrappen weinig gaat helpen. Er zijn namelijk al weinig wettelijke verplichtingen. Het handelingsplan is bijvoorbeeld niet meer verplicht, en wordt op bijna alle onderzochte scholen nog gemaakt. De administratie komt grotendeels van de school zelf, en dus ook van wat een team zelf is gaan bijhouden.

Wat ik ervan denk

Ik denk dat beide verhalen kloppen. Een notitieboek verandert niets aan een klas van 32, aan een vacature die al een jaar openstaat of aan een toetsweek die het bestuur heeft ingepland. Wie beweert dat je werkdruk met pen en papier oplost, maakt zich er te makkelijk van af.

Toch vind ik het cijfer over zelf bepalen het belangrijkste uit het hele rapport. Het rooster is van de school. De klas is van de school. De ouders die mailen, de sectievergadering en de deadline voor de cijfers zijn van de school. Wat jij na de laatste les als eerste oppakt, wat vandaag moet en wat tot vrijdag kan wachten, dat is van jou. Dat deel is klein. Het is ook het enige deel waar je morgen al iets aan kunt doen.

In de workshop voor onderwijsteams noem ik dat leiding nemen over je eigen week.

Een notitieboek dat meegaat naar de gang

De Bullet Journal-methode van Ryder Carroll is bedacht voor dagen die niet aan een bureau plaatsvinden. Eén notitieboek gaat mee naar het lokaal, de gang, de sectiekamer en naar huis. Het werkt ook als de wifi hapert, het account nog moet opstarten of de laptop in het kluisje ligt. Zo gebruik ik het zelf, in drie gewoontes.

Alles wat binnenkomt krijgt een regel. De ouder die een gesprek wil, de toets die nagekeken moet worden, het idee voor donderdag. Eén regel per ding, met een teken ervoor: een punt voor een taak, een rondje voor een afspraak, een streepje voor een gedachte. Dat kost op de gang net zo veel seconden als aan een bureau. Het punt is dat het ergens staat, zodat je hoofd het los kan laten. Waarom dat werkt, staat in Een druk hoofd, en wat pen en papier ermee doen.

Aan het eind van de dag loop je de regels na. Wat af is, krijgt een kruis. Wat niet af is, schuif je door naar morgen, of je streept het weg. Dat doorschuiven is het moment waarop je kiest. Carroll noemt het migreren: een taak die je drie keer doorschuift zonder dat hij belangrijker wordt, mag weg.

Aan het begin van de week kies je wat voorgaat. De rest staat er ook, en wacht. Niet alles tegelijk willen doen is de helft van de methode.

Zo kan een lesdag er in het boek uitzien:

  • oSectieoverleg om half vier
  • •Toetsen 3B nakijken, voor vrijdag
  • •Ouders uit 2A terugmailen over een gesprek
  • -Donderdag beginnen met de vraag uit de krant
  • XLesmateriaal voor morgen klaarzetten
  • >Handelingsplan bijwerken, naar volgende week

Het handelingsplan is doorgeschoven. Die keuze staat op papier, dus je hoeft er vanavond niet meer over na te denken.

Wat het niet is

Handlettering en washi tape horen bij een andere workshop. Dit is een manier van noteren en kiezen, en die past in elk schriftje.

Het lost ook geen onderbezetting op. Als er structureel te weinig mensen zijn voor het werk dat er ligt, verandert een notitieboek daar niets aan. Wat het wel doet, is het deel dat van jou is terugbrengen tot een halve bladzijde per dag, zodat je ziet wat er ligt en zelf de volgorde bepaalt.

Het rooster is van de school. De volgorde is van jou.

Zelf proberen

Voor een team of sectie geef ik de workshop tijdens een studiedag, van drie kwartier tot een dagdeel, met een notitieboek voor iedereen. Wil je het voor jezelf leren, dan kan dat in een 1-op-1 sessie. In de cao's voor het primair en voortgezet onderwijs en het mbo heeft iedere medewerker een eigen scholingsbudget; hoe je dat aanvraagt, staat in Je scholingsbudget besteden aan leren kiezen wat ertoe doet. Begin je liever vandaag al, lees dan Een vol hoofd leegmaken op papier.

Bronnen

  • Van Dam, L., & Couzy, P. (2025). Werkdruk in het Onderwijs (TNO 2025 R12885). In opdracht van het ministerie van OCW, 11 december 2025. Cijfers uit de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden 2024.
  • Algemene Rekenkamer (2025). Hoeveel tijd mag het kosten? Administratieve lasten voor leraren in het primair onderwijs. Den Haag, 12 juni 2025.
  • Carroll, R. (2018). The Bullet Journal Method: Track the Past, Order the Present, Design the Future. New York: Portfolio/Penguin. Hoofdstuk "Migration".

Liever samen aan de slag

Vertel me met wie je werkt en wat er beter moet. Na je aanvraag hoor je binnen twee werkdagen van mij.